Antoni Słonimski zauważył kiedyś że w umysłach ludzi prostych dawne kulty łączą się z kultami nowymi, tworząc przedziwną mieszankę i na dowód przytoczył przykład swojej pracownicy domowej, która z okazji święta pierwszego maja, w „czynie pierwszomajowym” ustroiła kwiatami figurę Matki Boskiej. Chyba rzeczywiście cos jest na rzeczy, z tą jednak poprawką, że taki proces łączenia dawnych kultów z nowymi zachodzi nie tylko w umysłach ludzi prostych, ale również ludzi krzywych, tzn. pardon – oczywiście ludzi wykształconych. Co więcej – wydaje się, że umysły ludzi wykształconych są nawet na takie syntezy bardziej podatne, niż umysły ludzi prostych.

Bardzo ciekawy przykład podaje Leopold Tyrmand w swoim „Dzienniku” z roku 1954 pod datą 16 stycznia, pisząc, jak to pani Gienia, sprzątaczka, z nieodpartą logiką dowodziła, że skoro mówią, iż „lud rządzi”, no to jak „lud Powiśla” chce powrotu ks. Modzelewskiego, który właśnie tajemniczo „zniknął”, podobnie jak ks. Zieja, to władze powinny żądanie ludu bez gadania wykonać. Ciekawe, że taki prosty wniosek nigdy nie przyszedł do głowy profesorowi Leszkowi Kołakowskiemu, który w roku 1954 przeżywał jeszcze etap „ukąszenia heglowskiego”, po którym do dzisiaj umiejętnie dyskontuje tak zwane „chwalebne blizny”. Nic więc dziwnego, że po przyjęciu u pani Gieni, z udziałem podobnych jak ona, inteligentnych proletariuszy, Tyrmand 2 stycznia notuje: „z zadowoleniem nienawidziłem komunistów”. A tymczasem wyrafinowani inteligenci nie mogli jeszcze utulić się z żalu po Stalinie!

Podatność ludzi wykształconych, a nawet wyrafinowanych na łączenie dawnych kultów z nowymi objawiła się niedawno zarówno na Placu Defilad w Warszawie, jak i w Sejmie, a nawet w Pałacu Prezydenckim. Na Placu Defilad, na tle Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina, zapłonęła menora, bo właśnie „cała Warszawa” obchodzi święto chanuki. Chanukowe świece zapalił też pan prezydent w asyście JE abpa metropolity warszawskiego Kazimierza Nycza, no i oczywiście – rabina Michaela Schuldricha, zaś w Sejmie menorę zapalił polityk Polskiego Stronnictwa Ludowego, wicemarszałek Jarosław Kalinowski. Jestem pewien, że na naszych oczach kształtuje się właśnie nowa świecka, a właściwie nie żadna „świecka”, tylko przeciwnie – synkretyczna tradycja religijna. Za dwa tygodnie, a może wcześniej, dojdzie jeszcze choinka, kolędy i opłatek – również z udziałem niewierzących komunistów. Jak jest rozkaz, żeby łączyć – to łączymy.

To nie żaden precedens; tak było i kiedyś. Oto gdzieś w roku 1694, a może 1696, biskup Brzostowski w katedrze wileńskiej wyklinał hetmana Sapiehę za zarządzenie w dobrach biskupich wojskowych hibern. Stojąc w pontyfikalnych szatach na ambonie wypowiadał słowa przekleństwa, według którego wyklęty odsądzony był od wszelkiej wspólnoty – a kiedy po trzykroć krzyknął: „anatema, anatema, anatema!” – wszyscy rzucili na posadzkę katedry płonące gromnice, na znak, że do przekleństwa się przyłączają. Na tym ceremonia się zakończyła, a następnie wszyscy, chyba nie wyłączając też celebransa, poszli na obiad do wyklętego przed chwila Sapiehy, bo tego dnia były jego imieniny. Wtedy jednak łączono takie rzeczy z poczciwości; jak wyklinać, to wyklinać, a jak wypić i zakąsić, to wypić i zakąsić. Dzisiaj ta instynktowna poczciwość doznaje ideologicznego wsparcia z Unii Europejskiej, w której, jak wiadomo, obowiązuje polityczna poprawność, nakazująca, jeśli już nie wierzyć we wszystko, to przynajmniej przez uczestnictwo „przeciwdziałać wyłączeniu” – oczywiście za wyjątkiem poglądów i kultów zakazanych.